Sector
  • Po
  • Vo
Leerplankundig thema
  • Toetsing
Trefwoorden
  • Formatieve evaluatie
  • examinering
  • Toetsing

Aan de slag met formatieve evaluatie

24-1-2017

​​​​​​​​​​​​​​​​​​​Leernetwerken Formatieve evaluatie

SLO is met de VO-raad twee leernetwerken Formatief Evalueren gestart in 2017. Het doel van deze leernetwerken is het opzetten en uitvoeren van een plan van aanpak om formatieve evaluatie schoolbreed vorm te geven. Hier kun je de aanpak en enkele opbrengsten lezen.

Formatief evalueren betekent dat niet alleen leerlingen, maar ook leraren en schoolleiding werken vanuit de principes van formatieve evaluatie: waar werken we naartoe, waar staan we en hoe komen we op de gewenste situatie. Vanuit de leernetwerken ontwikkelen we verschillende materialen.

  • Om een gemeenschappelijke taal te ontwikkelen, kun je het collega-FE-spel downloaden. Doel is het concept van Formatief evalueren in dialoog scherp te krijgen. 
  • Om als vaksectie of in ander teamverband ideeën en aanpakken van formatief evalueren uit te wisselen en over de kwaliteit daarvan in gesprek te gaan, kun je het kaartspel In dialoog over de FE-cyclus downloaden, aan de hand waarvan je met collega's in gesprek gaat over de vijf fasen van formatief evalueren​ (Gulikers & Baartman, 2017).
  • Om als schoolleiding of kartrekkers inzicht te krijgen over hoe collega's vanuit hun perspectief kijken naar de implementatie van formatief evalueren, kun je de contextscan downloaden. De contextscan bevat zowel een 0-meting als vervolgmetingen op de bouwstenen van verandermanagement (gedeelde visie, leiderschap, facilitering, duurzaamheid etc.). 

Sinds maart 2018 is er ook een verdiepingsleernetwerk gestart waarin naast het implementatievraagstuk op schoolniveau ook op vakniveau met docenten formatieve evaluatie verder wordt vormgegeven, via het concept van samen leren, lessen ontwerpen, evalueren en bijstellen. Hier vind je de aanpak en opbrengsten rondom formatieve evaluatie van enkele vo-scholen.

In het rechtermenu vind je meer informatie over de leernetwerken.

Formatief evalueren in de lerarenopleiding

In 2016 is een groep lerarenopleiders van de pabo, eerste- en tweedegraads lerarenopleidingen gestart met kennisdeling en ontsluiting van materialen voor lerarenopleiders vanuit een tweeledig doel. Enerzijds om in de lerarenopleidingen meer formatief les te geven en anderzijds om aankomende leraren in primair en voortgezet onderwijs kennis te laten maken met formatieve evaluatie en hiermee ervaringen op te laten doen.

De lerarenopleiders hebben een reeks hoor-/werkcolleges ontwikkeld, waarin de basisstof inclusief verwerkingsopdrachten aan bod komt. Via het rechtermenu ga je naar de webpagina met toelichting en materialen.​ 

Masterclass

Tijdens masterclasses georganiseerd voor schoolleiders verdiepen de deelnemers zich samen met o.a. Louise Elffers van de UvA/HvA, Dominique Sluijsmans van de Hogeschool Zuyd en Fije Hoogland van de Onderwijsinspectie in de wereld van onderwijsstelsels, de wijze van toetsing en andere output en de impact ervan op prestaties. Via het rechtermenu kun je de video, presentaties en bijbehorende literatuur downloaden.

Leerplan in beeld

Om formatieve evaluatie effectief in te bedden in je onderwijs, is zicht op leerdoelen, leerlijnen en succescriteria cruciaal. Immers, effectieve feedback is altijd gericht op de leerdoelen en aangeboden instructies. De website Leerplan in Beeld geeft je als leraar of schoolleider per sector en per vak leerlijnen. Daarin vind je de beschrijving van de vakinhoud zoals die voorgeschreven is in het primair onderwijs en in de onderbouw en bovenbouw van vmbo, havo en vwo. Leerplan in Beeld ondersteunt bij het checken en ontwerpen van je onderwijsprogramma, leerlijnen en toetsing.

Website Edugain: implementatie van formatieve evaluatie

Deze website biedt zowel docenten als schoolleiders concrete handvatten, studiematerialen, video's etc. voor professionele ontwikkeling bij het implementeren van toetsing om te leren, te groeien en te ontwikkelen. De eModules en video-series kunnen zowel als individueel studiemateriaal worden ingezet als in professionele leergemeenschappen binnen en tussen scholen. Met name de volgende eModules zijn aan te bevelen:

Northern Ireland Curriculum Board

Bij de implementatie van het nieuwe Ierse curriculum is veel geïnvesteerd in het aansluiten van valide toetsing. Formatieve evaluatie speelt daarbij een cruciale rol. Verschillende practical guides bieden handvatten voor toetsing in het algemeen, en voor formatieve evaluatie in het bijzonder.

Feed up: de rol van voorbeelden bij het verhelderen van leerdoelen en succescriteria

  • David Carless en collega's beschrijven de effectieve aanpak van voorbeelden in het cyclus van formatieve evaluatie. Gezamenlijke analyse en het beoordelen van voorbeelden door leerlingen is bijzonder effectief voor het leerproces van leerlingen.
  • Collega en expert op het gebied van formatieve evaluatie, Dylan Wiliam stelt dat het analyseren van voorbeelden heel effectief is bij het verhelderen van leerdoelen en succescriteria. Hij gaat daarbij in op de vraag in hoeverre rubrics effectief zijn.
  • Ten slotte blijkt uit onderzoek van Lin-Sigeler, Shaenfield en Elder (2015) dat het gebruik van contrasting examples bijzonder effectief is.

Feedback: onderzoek, case-studies en implementatie

In Australië heeft het instituut voor onderwijs en schoolleiderschap een website ontwikkeld met daarop erg toegankelijke fact-sheets, animaties en publicaties rondom effectieve feedback: bewijs voor effectiviteit, implementatie en evaluatie.

  • Een prachtige animatie over effectieve feedback vind je hier.
  • Een prachtig voorbeeld van peer review vind je hier.

De rol van leerstrategieën bij formatieve evaluatie

Bij formatieve evaluatie zijn leerstrategieën essentieel, aanpakken die het behalen van gestelde leerdoelen vergemakkelijken. Strategieën om leren leren te bevorderen. Hier lees je een prachtig artikel waarin kort wordt uitgelegd wat elk van de zes leerstrategieën inhoudt en hoe je ze inzet. En in deze zelfstudiemodule maak je kennis met de zes leerstrategieën, analyseer je voorbeelden en ga je zelf aan de slag met het toepassen ervan in je eigen lessen.

Toolkit Self assessment door basisschoolleerlingen

De toolkit die is ontwikkeld binnen het NRO-project Denken om te leren helpt docenten bij het ondersteunen van het stimuleren van self assessment, peer assessment en feedback geven. Het helpt leerlingen metacognitieve kennisaspecten onder woorden te brengen, zoals het doel van de opdracht, de succescriteria, bruikbare strategieën en de (tijds)planning, en het reflecteren op hun eigen leerproces na afloop. Op de website vindt u naast het onderzoek ook de handleiding van de toolkit en de materialen voor het voeren van coachingsgesprekken etc.

  • Een handige gespreksleidraad met handvatten en voorbeeldvragen om metacognitieve vaardigheden bij leerlingen te trainen voor, tijdens en na het uitvoeren van een leertaak vind je hier.

Tips en tools

​Er zijn tal van tips en tools om zelf met formatieve evaluatie aan de slag te gaan in het onderwijs. Een kort overzicht met enkele interessante links.

  • 60 formative assessment strategies
    Natelie Regier beschrijft 60 technieken om formatieve evaluatie in de les praktisch uitvoerbaar te maken. De publicatie verscheen binnen de serie Focus on learning.

  • De rol van leerlingen bij formatieve evaluatie en feedback
    Twee PowerPoint-presentaties vol links, literatuur en aanpakken hoe peer feedback effectief in te zetten tijdens de verschillende fasen van formatief evalueren. De eerste gaat over collaborative assessment van David Carless en de tweede over students as partners in assessment and feedback van Geraldiene O'neill.

  • Leerlingen daadwerkelijk effectief met jouw feedback aan de slag
    De auteur beschrijft in zes concrete stappen wat een effectieve aanpak tijdens de les is, zodat leerlingen de gegeven feedback op hun schrijfproduct ook daadwerkelijk verwerken.

  • Seminar Learning oriented assessment

    Neil Jones en Miranda Hamilton lichten de principes van learning oriented assessment toe, waarbij ontwikkeling en vooruitgang centraal staat. Hier kunt u de seminar online bekijken.