Sociale en culturele vaardigheden, een voorbeeldmatig leerplankader

22-11-2017

Cultuur in brede zin, gaat over hoe mensen op verschillende manier vorm en betekenis geven aan hun omgeving. Leren reflecteren op cultuur ofwel cultureel bewustzijn ontwikkelen is van groot belang.
Kinderen 'groeien in' in een cultuur, onder begeleiding van familie, mentoren, leraren en anderen:  socialisatie. Cultuur vormt niet alleen de persoonlijkheid, maar ook de waarneming. We leren van jongs af aan om op een heel bepaalde manier te zien en te horen, te voelen en te ruiken. Aan deze prikkels kunnen verschillende betekenissen en emoties worden toegekend. Het gaat erom deze verschillen in betekenisgeving te leren onderscheiden en te spiegelen aan de eigen mening of situatie. Kennis over verschillende sociale codes en omgangsvormen leert kinderen beter situaties in te schatten en hoe hierop passend te reageren. Naarmate zij hierin groeien, leren zij verbinding te leggen tussen verschillende perspectieven en hoe samen te kunnen leven en werken in de democratische samenleving.
Sociale en culturele vaardigheden zijn dus van belang in het onderwijs voor persoonsvorming, socialisatie en kwalificatie. Deze vaardigheden kunnen worden geoefend in allerlei vakken en in projecten. De voorbeeldfunctie van de begeleider is hierbij essentieel. 

Nadere uitwerking

Cultuur gaat over alles wat mensen maken, denken en doen. Cultuur is de ontwikkeling van een gemeenschap door het ontstaan van gebruiken. Cultuur wordt daarbij opgevat als een dynamisch geheel van overtuigingen, waarden en gedragingen die voortdurend veranderen. Een deel daarvan is expliciet, zichtbaar in fysieke voorwerpen en formele regels. Maar een groot deel is impliciet: verborgen in manieren van doen, voelen en denken over wat wel en niet vanzelfsprekend is.
Mensen hebben een natuurlijke neiging om groepen te vormen en om hun omgeving en andere mensen in categoriën in te delen. Deze indeling en bijbehorende 'ranking' heeft gevolgen voor hoe we over de ander denken, voelen en hoe we ons tegenover hen gedragen. Binnen culturen zitten allerlei aannames over hoe mensen zich (dienen te) gedragen, of wat de status en rol is van mensen. Wie hiermee niet vertrouwd is, zal dit niet goed kunnen interpreteren. Hierdoor kan spanning ontstaan en samenwerking minder goed verlopen.
De samenleving van de 21e eeuw wordt steeds diverser. Nederland is van oudsher als handelsnatie actief in de hele wereld; ook vinden al vele eeuwen mensen uit andere landen toevlucht in ons land. De complexiteit van huidige globale ontwikkelingen, zoals klimaatverandering en vluchtelingenproblematiek, raakt ook de situatie in ons land. Er is tegelijkertijd sprake van een groter wordende sociale kloof. Mensen lijken het moeilijker te vinden om elkaar te begrijpen en met elkaar te praten. Nieuwe digitale technologie brengt ons 24/7 op de hoogte van wat er in alle lagen van de bevolking speelt, in eigen land en in de wereld, maar kunnen er ook voor zorgen dat mensen juist alleen maar in aanraking komen met gelijkgestemden (de zogenaamde bubble). Anderzijds kunnen moderne digitale middelen ook gebruikt worden voor innovatieve uitwisselingsmogelijkheden en om samen te creëren.
Dit alles vraagt om specifieke sociale en culturele kennis en om inlevings- en reflectievermogen. Door het exploreren van de (begrippen) cultuur en identiteit van zichzelf en de ander, ontwikkelen leerlingen een cultureel zelfbewustzijn. Ze leren door het opdoen van nieuwe culturele ervaringen en door reflectie op hun eigen concepten. Het kunnen leggen van relaties tussen verschillende culturen, in termen van begrip, acceptatie en waardering, wordt ook wel 'interculturele competentie' genoemd. Op grond van interculturele kennis, ontwikkelen leerlingen een gedragsrepertoire en een open houding ten opzichte van diversiteit. Ze leren 'staan tussen culturen'.

Samenhang met andere vaardigheden

In verschillende modellen zijn samenwerken, communicatie en sociale en culturele vaardigheden gebundeld tot 'interpersoonlijke vaardigheden'. Er is zeker sprake van overlap met deze beide vaardigheden. Tegelijk gaat het bij sociale en culturele vaardigheden echter ook om een intrapersoonlijke vaardigheid, want het vereist een bewustzijn van (aspecten van) de eigen identiteit en relatie tot de wereld, en hoe dit voor anderen kan verschillen. Naast zelfkennis en kritisch denken is hierbij empathie van belang: je kunnen verplaatsen in een ander.

Sociale en culturele vaardigheden zijn een voorwaarde voor burgerschap. In een democratische samenleving is het streven dat iedereen moet kunnen meedoen en zich kunnen ontwikkelen, zonder discriminatie of uitsluiting. Sociale en culturele vaardigheden worden in de verschillende modellen voor 21e eeuwse vaardigheden soms benoemd  'inclusief burgerschap', elders als apart begrip. P21 beschrijft naast de vaardigheden een rijtje '21e eeuwse thema's' waaraan aandacht moet worden besteed, hieronder zijn 'global awareness' en 'civic literacy'. De Europese key competences bundelen 'sociale en burgerlijke competenties' (EU), naast 'cultureel bewustzijn'. Burgerschap is echter een breder begrip dan sociale en culturele vaardigheden, want dit omvat niet alleen aspecten van identiteit, integratie en participatie, maar ook zaken als democatie en mensenrechten. Een oplossing zou kunnen zijn om naast het werken aan sociale en culturele vaardigheden, apart aandacht te besteden aan de politiek-juridische aspecten van burgerschap.

Sociale en culturele vaardighedenDe leerling....
​reflecteren op zichzelf in relatie tot de ander ​​kan eigen gevoelens en opvattingen benoemen en hierop reflecteren
​is zich daarbij bewust van de eigen individuele en collectieve verantwoordelijkheid in een samenleving
​inlevingsvermogen en omgaan met verschillen ​ ​​heeft kennis over cultuur en kan reflecteren op culturele verschillen
​toont inleveringsvermogen en belangstelling voor anderen
​(her)kent gedragscodes in verschillende sociale situaties
​intercultureel communiceren*  en handelen ​​kan constructief communiceren in verschillende sociale situaties
​heeft respect voor andere visies, uitingen en gedragingen

* Het betreft hier aspecten van communiceren die bij sociale en culturele vaardigheden van belang zijn. Voor een meer complete uitwerking van communiceren zie de betreffende vaardigheid.