Een voorbeeldmatig leerplankader samenwerken

22-11-2017

Samenwerken hoort tot de belangrijke vaardigheden van de 21e eeuw. Het is dan ook logisch dat samenwerken in het onderwijs van 4-18 aan bod komt. Leren uw leerlingen al hoe ze dit goed, effectief en efficiënt kunnen doen? Wat moeten zij kennen en kunnen om goed samen te werken? Hoe pakt u het aan?

Samenwerken is een manier van werken

Samenwerken is een generieke vaardigheid die nauw aansluit bij communiceren. In het KSAVE-model (o.a. Boswinkel & Schram, 2011) vallen ze allebei onder manieren van werken. Waar bij communiceren de nadruk meer ligt op het effectief communiceren met anderen (je bewust zijn van je publiek en je communicatiedoel) en op zorgvuldig luisteren, gaat het bij samenwerken vooral om het omgaan met sociale en culturele verschillen in diverse teams, het managen van projecten en het begeleiden van anderen. Daarbij hoort kennis van gesprekstechnieken en van projectmatig werken. Houdingsaspecten  betreffen het professioneel met anderen omgaan, respect tonen voor verschillen, open staan voor andere ideeën en waarden en verantwoordelijk handelen.

Componenten van een goede samenwerkingsopdracht

Een leeractiviteit is gericht op samenwerken als gewerkt wordt met zinvolle taken die leerlingen uitnodigen om met elkaar tot de beste resultaten te komen. Daarbij is het ook van belang dat er aandacht is voor reflectie en zelfregulerend vermogen. Door aandacht hiervoor kunnen leerlingen zich bewust verder ontwikkelen. Samenwerken vraagt om actieve participatie van leerlingen. Ze moeten zowel oog hebben voor hun eigen rol en bijdrage als voor anderen en het groepsproces. Samenwerken is ingewikkelder dan vaak wordt gedacht en niet makkelijk te toetsen of te beoordelen. 

Samenwerken leer je door veel te oefenen

Het is zinvol om samenwerken in veel onderwijsactiviteiten een plaats te geven. Het is van belang dat er veel geoefend kan worden in de praktijk. Afhankelijk van het domein of onderwerp en van de leeftijd en capaciteiten van de leerling kan samenwerken een plaats krijgen in het onderwijs. Groei van leerlingen wordt bewerkstelligd door een opbouw in de complexiteit van taken. De complexiteit van een taak kan variëren op basis van een aantal factoren, zoals de context (concreet of abstract, meer of minder leerling nabij), de formulering, het aantal stappen, de mate van sturing en begeleiding en het al dan niet een beroep doen op voorkennis.

Leerlingen willen zinvol en prettig samenwerken

Leer leerlingen na te denken over en te ervaren hoe een doel samen het best bereikt kan worden. Leerlingen moeten het belang van samenwerken leren zien en gemotiveerd zijn om samen te werken. Dat lukt door te ervaren dat je samen meer weet en verder komt dan alleen.

Besteed bij samenwerking aandacht aan: 

  • Op welke manieren kun je prettig, efficiënt en effectief samenwerken?
  • Zijn de leerlingen tevreden met het feit dat ze (moeten) samenwerken?
  • Kunnen de leerlingen benoemen wat een samenwerking tot een succes maakt en
  • wat een goede samenwerking kan opleveren?

Overzicht van deelvaardigheden in het leerplankader

In onderwijs dat gericht is op de ontwikkeling van samenwerken moeten onderstaande aspecten in samenhang aangeboden worden; het behandelen van alleen de deelvaardigheden leidt niet automatisch tot samenwerken. Het voorbeeldmatig leerplankader is geen stappenplan, het is een overzicht van aspecten waaraan bij de vormgeving van lesactiviteiten en taken bij samenwerken gedacht kan worden. Voor een uitwerking van tussendoelen voor de leerjaren onderbouw primair onderwijs tot en met onderbouw voortgezet onderwijs, zie leerlijnen.

Samenwerken​De leerling kan
​communiceren* ​​communiceert effectief (specifiek: luisteren, observeren, duidelijk spreken, reageren, overleggen)
​vraagt en geeft hulp en feedback, staat open voor hulp en feedback
​taakuitvoering en (team)rollen ​ ​​(h)erkent verschillende rollen bij zichzelf en anderen en benut deze in de samenwerking
​houdt zich aan afspraken
​stelt zich verantwoordelijk op ten aanzien van zowel de eigen bijdrage, het groepsproces als het te bereiken doel
​organiseren ​​kan een proces inrichten om een gezamenlijk doel te bereiken
​onderhandelt en maakt afspraken met anderen in een team
​werken in een team ​​ondersteunt en begeleidt anderen
​functioneert in heterogene groepen
houding ​ ​ ​​heeft een positieve en open houding ten aanzien van andere ideeën
​heeft respect voor verschillen
​wil samen met anderen tot een goed resultaat komen
​heeft vertrouwen in de eigen capaciteiten

* Het betreft hier enkele aspecten die bij samenwerken van groot belang zijn. Voor een meer complete uitwerking van communiceren: zie de betreffende vaardigheid.